Kontrollü araştırmalar, şekerin çocukların davranışını ya da zihinsel performansını ölçülebilir biçimde değiştirmediğini gösteriyor. Bazı yapay gıda renklendiricileri için ise bir etki bulunmuş; ancak bu etki her çocukta görülmüyor ve kanıtların sınırlılıkları var. Diyet değişiklikleri de kılavuzlarda DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) için genel bir tedavi yolu olarak önerilmiyor.
Şeker ve hiperaktivite: araştırmalar ne buldu?
Bu soruyu yanıtlamanın en güvenilir yolu "çift kör" çalışmalardır. Bu çalışmalarda çocuğa belli miktarda şeker ya da tadı benzeyen tatlandırıcılı bir karşılaştırma verilir; kimin hangisini aldığını ne çocuk, ne aile, ne de araştırmacılar bilir. 1995'te JAMA dergisinde yayımlanan bir meta-analiz, yani benzer çalışmaların sonuçlarını bir araya getiren bir analiz, bu koşulları karşılayan 16 yayındaki 23 çalışmayı inceledi.
Analizin vardığı sonuç, şekerin çocukların davranışını ya da bilişsel performansını etkilemediğiydi. Araştırmacılar yine de küçük bir etkinin ya da yalnızca bazı çocuklarda görülebilecek bir etkinin tamamen dışlanamayacağını not etti. Bu bulgunun şekerin beslenmedeki yeriyle değil, yalnızca davranış üzerindeki etkisiyle ilgili olduğunu da hatırlatmak gerekir.
Veliler neden fark görüyor?
Aynı meta-analizin yazarlarına göre ailelerin bu konudaki güçlü inancı, beklentiden ve şekerle hareketliliğin sıkça bir arada gözlenmesinden kaynaklanıyor olabilir. Şekerli yiyecekler çoğu zaman doğum günü ya da bayram gibi zaten heyecanlı ortamlarda tüketilir; bu da ikisini zihnimizde kolayca birleştirir.
Beklentinin gücünü gösteren bir deneyde, anneleri tarafından "şekere duyarlı" olarak tanımlanan 5–7 yaşındaki erkek çocukların hepsine şeker yerine yapay tatlandırıcı (aspartam) verildi. Annelerin bir kısmına ise çocuklarının yüksek miktarda şeker aldığı söylendi. Bu anneler çocuklarını belirgin biçimde daha hareketli olarak değerlendirdi; çocuklarına daha yakın durdukları ve daha fazla kontrol uyguladıkları da gözlendi.
Yapay renklendiriciler: tablo daha karmaşık
Şeker için kanıtlar netken, bazı yapay gıda renklendiricileri için durum farklı. 2004'te yayımlanan ve 15 çift kör çalışmayı birleştiren bir meta-analiz, renklendiricilerin hiperaktivite üzerinde ölçülebilir bir etkisi olduğunu buldu. Ancak yazarlar yayın yanlılığına dair işaretler olduğunu ve güçlü klinik öneriler için hangi çocukların etkilendiğinin daha iyi belirlenmesi gerektiğini vurguladı.
İngiltere'de genel toplumdan 153 üç yaşındaki ve 144 sekiz-dokuz yaşındaki çocukla yapılan bir çalışmada, yapay renklendirici ve bir koruyucu (sodyum benzoat) içeren içeceklerin bazı karşılaştırmalarda hiperaktif davranışları artırdığı görüldü. Bu çalışmanın DEHB tanılı çocuklarla değil, genel toplumdaki çocuklarla yapıldığını belirtmek gerekir.
2012 tarihli başka bir meta-analiz de renklendiricilerin etkisini kayda değer buldu; ancak bu etkinin yayın yanlılığından etkilenebildiğini ya da küçük örneklemlerden geldiğini belirtti. Yazarların tahminine göre DEHB'li çocukların yaklaşık %8'inde belirtiler yapay renklendiricilerle ilişkili olabilir.
Türkiye'de de bu konuda bir etiket kuralı var. Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği'ne göre E 110, E 104, E 122, E 129, E 102 ve E 124 kodlu renklendiricilerden birini ya da birkaçını içeren gıdaların etiketinde, yönetmelikte sayılan birkaç istisna dışında, bu maddelerin "çocukların aktivite ve dikkatleri üzerine olumsuz etkileri bulunabilir" uyarısı yer alır. Etiketi okumak, bu maddeleri fark etmenin pratik bir yoludur.
DEHB'de diyet: kılavuzlar ne öneriyor?
İngiltere'deki NICE kılavuzu (NG87) diyet konusunda iki durumu birbirinden ayırır: bütün DEHB'li çocuklar için geçerli genel tutum ve tek bir çocukta gözlenen bağlantılar.
Genel tutumda NICE, yapay renklendiricileri ve katkı maddelerini diyetten çıkarmayı herkese uygulanacak bir tedavi olarak önermez. Yağ asidi takviyelerini de DEHB tedavisi için önermez. Yalnızca birkaç besine izin veren çok kısıtlayıcı diyetler için ise uzun vadeli etkiye ve olası zararlara dair kanıt bulunmadığını, kısa vadeli yarar kanıtının da sınırlı kaldığını söyler. Kılavuz ayrıca dengeli ve iyi beslenmenin ve düzenli egzersizin değerini vurgular.
Tek bir çocuk söz konusu olduğunda ise kapıyı kapatmaz. Belirli bir yiyecek ya da içecekle davranış arasında açık bir bağlantı görülüyorsa ailenin bir yiyecek-davranış günlüğü tutmasını, günlük bu ilişkiyi destekliyorsa çocuğun diyetisyene yönlendirilmesini önerir.
Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) 2019 kılavuzu da diyet değişikliğini, kanıtı yetersiz ya da yararı az bulunan yaklaşımlar arasında sayar. Avrupa DEHB Kılavuz Grubu'nun meta-analizinde ise renklendiricileri diyetten çıkarmanın etkisi, değerlendirmeyi yapanların uygulamadan büyük olasılıkla habersiz olduğu ölçümlerde de sürdü; ancak bu çalışmalara katılan çocuklar çoğu zaman gıda duyarlılığı açısından önceden seçilmişti. Aynı analizde yağ asidi takviyeleri de bu tür ölçümlerde belirtilerde küçük ama anlamlı bir azalma sağladı; araştırmacılar bu etkinin klinik önemini ise henüz belirsiz buldu. Kısacası takviyeler ve eliminasyon diyetleri, kılavuzlarda DEHB için genel bir çözüm olarak yer almıyor.
Velilere pratik öneriler
- Odağınızı yasaklara değil, dengeli beslenmeye ve gün içinde düzenli harekete verin.
- Belirli bir yiyecekten sonra tekrar eden bir değişiklik fark ederseniz bir süre yiyecek-davranış günlüğü tutun ve çocuk doktorunuzla paylaşın.
- Kısıtlayıcı diyetlere kendi başınıza başlamayın. NICE, böyle bir yönetimin diyetisyen, hekim ve aileyle birlikte yürütülmesini önerir.
- Hareketlilik ve dikkat güçlükleri beslenmeden bağımsız olarak aylardır sürüyor, hem evde hem okulda görülüyorsa, diyet değişikliğinin sonucunu beklemeden bir çocuk ve ergen psikiyatristi değerlendirmesi isteyebilirsiniz. DEHB'de eğitimsel destekler hakkında genel bilgi için DEHB hizmet sayfamıza göz atabilirsiniz.
Şekerle ilgili kanıtlar, çocuğunuzun hareketliliğini yediği bir tatlıya bağlamanın çoğu zaman doğru olmadığını gösteriyor. Renklendiriciler konusunda ise etiketleri okumak ve gözlemlerinizi doktorunuzla paylaşmak, sakin ve dengeli bir başlangıçtır.
Kaynaklar
- The effect of sugar on behavior or cognition in children. A meta-analysis — Wolraich ve ark., JAMA, 1995
- Effects of sugar ingestion expectancies on mother-child interactions — Hoover ve Milich, Journal of Abnormal Child Psychology, 1994
- Do artificial food colors promote hyperactivity in children with hyperactive syndromes? A meta-analysis — Schab ve Trinh, Journal of Developmental and Behavioral Pediatrics, 2004
- Food additives and hyperactive behaviour in 3-year-old and 8/9-year-old children in the community — McCann ve ark., The Lancet, 2007
- Meta-analysis of ADHD or ADHD symptoms, restriction diet, and synthetic food color additives — Nigg ve ark., Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 2012
- Nonpharmacological interventions for ADHD: systematic review and meta-analyses — Sonuga-Barke ve ark., American Journal of Psychiatry, 2013
- Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87) — NICE, 2018 (güncelleme 2019)
- Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of ADHD in Children and Adolescents — American Academy of Pediatrics, Pediatrics, 2019
- Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği — Tarım ve Orman Bakanlığı, Resmî Gazete, 2023
- Türk Gıda Kodeksi Gıda Katkı Maddeleri Yönetmeliği ekleri (EK-V) — Tarım ve Orman Bakanlığı, Resmî Gazete, 2023
Yazar: Papatya Uzman Ekibi
Son güncelleme: 18 Kasım 2026



