Otizmin erken belirtileri çoğu zaman konuşmanın kendisinde değil, konuşmadan önce gelişen sözsüz iletişimde görülür: adına dönmeme, ilgisini sizinle paylaşmama, el sallama ya da işaret etme gibi jestleri az kullanma. Tek bir işaret tanı anlamına gelmez; ancak birkaç işaret bir arada görülüyorsa ya da çocuğunuz kazandığı becerileri kaybediyorsa, beklemeden çocuk doktorunuzla konuşmanız önerilir.
Aşağıdaki işaretler sizi kaygılandırmak için değil, neye bakacağınızı bilmeniz için sıralandı.
Otizmin erken belirtileri sosyal iletişimde başlar
Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), otizmli çocuklarla otizmli olmayan çocuklar arasındaki en önemli gelişimsel farklardan birinin ortak dikkat olduğunu vurgular. Ortak dikkat, çocuğun bir nesneye ya da olaya sizinle birlikte bakması ve bu ilgiyi sizinle paylaşmasıdır. Örneğin 12 aylık çoğu bebek, siz bir yeri gösterdiğinizde o yöne bakar, sonra dönüp size gülümser. Otizmli bir çocuk ise sizi duymuyormuş gibi görünebilir; bu yüzden bazı aileler önce işitmeden şüphelenir.
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC), otizmde görülebilecek sosyal iletişim farklılıklarını yaşlara göre şöyle sıralar:
- 9 ay civarında: Adı söylendiğinde tepki vermemek; sevinç, şaşkınlık, üzüntü gibi yüz ifadelerini göstermemek.
- 12 ay civarında: El çırpma gibi basit karşılıklı oyunlara katılmamak; el sallama gibi jestleri çok az kullanmak ya da hiç kullanmamak.
- 15 ay civarında: Sevdiği bir şeyi size getirip göstermemek, ilgisini sizinle paylaşmamak.
- 18 ay civarında: İlginç bulduğu bir şeyi size göstermek için işaret etmemek.
- 24 ay civarında: Başkasının canı yandığında ya da üzüldüğünde bunu fark etmemek.
AAP'nin velilere yönelik sayfası, çocuğun neden işaret ettiğine de dikkat çeker. Sayfaya göre çoğu çocuk 15 ay civarında ulaşamadığı bir şeyi istemek için, 18 ay civarında ise ilginç bulduğu bir şeyi size göstermek için işaret eder; bu ikincisinde gözünü nesneyle sizin aranızda gezdirip sizin de bakıp bakmadığınızı yoklar. Otizmli bir çocuk ise işaret etmek yerine elinizden tutup sizi istediği şeye götürebilir. İşaret ettiğinde de amacı çoğu zaman o şeyi almaktır, ona sizinle birlikte bakmanın keyfini yaşamak değil.
Göz temasından kaçınma, konuşmanın gecikmesi ve duyduğu sözcükleri ya da cümleleri tekrar tekrar söyleme (ekolali) de CDC'nin listesindeki özellikler arasındadır.
Tekrarlayıcı davranışlar ve alışılmadık duyusal tepkiler
Otizmin temel özellikleri iki alanda toplanır: sosyal iletişim ve kısıtlı, tekrarlayıcı davranışlar. CDC ikinci alan için şu örnekleri verir:
- Oyuncakları ya da eşyaları sıraya dizmek ve sıra bozulunca çok üzülmek
- Oyuncaklarla hep aynı biçimde oynamak, tekerlek gibi parçalara odaklanmak
- Küçük değişikliklerde çok sarsılmak, belirli rutinlerin aynen izlenmesini istemek
- Ellerini çırpmak, gövdesini sallamak ya da kendi etrafında dönmek
- Seslere, kokulara, tatlara, görüntülere ya da dokulara alışılmadık tepkiler vermek
Bu listedeki davranışlardan biri tek başına otizm anlamına gelmez. CDC de otizmli çocukların burada sayılan davranışların hepsini, hatta hiçbirini göstermeyebileceğini hatırlatır. Değerlendirmede bakılan şey, bu davranışların sosyal iletişimdeki farklılıklarla birlikte görülüp görülmediğidir.
Kazanılan becerilerin kaybı (gerileme)
AAP'nin 2020 tarihli klinik raporuna göre otizm tanısı alan çocukların yaklaşık dörtte birinde dil ya da sosyal becerilerde gerileme bildirilir; bu en sık 18–24 ay arasında görülür. Daha önce birkaç sözcük söyleyen ya da el sallayan bir çocuğun bunları kullanmayı bırakması, çevresiyle daha az ilgilenmeye başlaması bu kapsamdadır.
Bu gerilemenin nedeni henüz bilinmiyor. AAP, beceri kaybının tıbbi olarak değerlendirilmesi gerektiğini belirtir. Bu nedenle kaybolan bir beceriyi "nasılsa geri gelir" diye beklemeyin.
Tarama ve değerlendirme: 18. ve 24. ay kontrolleri
AAP, düzenli gelişim izlemine ek olarak tüm çocukların 18. ve 24. ay kontrollerinde otizme özgü bir tarama testinden geçirilmesini önerir. Bu amaçla kullanılan araçlardan biri, ebeveynin doldurduğu M-CHAT-R/F adlı sorulu formdur. Türkiye'de de Sağlık Bakanlığı, 2022'de aile hekimlerinin de görev aldığı bir otizm tarama programı yürüttüğünü açıklamıştı; çocuğunuzun izlem muayenelerinde bu konuyu sorabilirsiniz.
Tarama, tanı değildir. AAP, taramada risk çıkmasının çocuğun mutlaka otizm tanısı alacağı anlamına gelmediğini ve tarama testlerinin her otizmli çocuğu yakalayamadığını hatırlatır. Test sonucu ne olursa olsun, içinize sinmeyen bir şey varsa bunu hekiminize söyleyin.
Tanı, deneyimli bir uzmanın ayrıntılı öykü aldığı ve çocuğu gözlemlediği klinik bir değerlendirmeyle konur. AAP'ye göre otizm 18 ay gibi erken bir yaşta tanılanabilir.
Ne zaman bir uzmana danışmalı?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa çocuk doktorunuz ya da aile hekiminizle konuşmayı ertelemeyin:
- Çocuğunuz 9 aylık olduğu hâlde adına tepki vermiyorsa ya da 12 aylık olduğu hâlde el sallama gibi jestleri neredeyse hiç kullanmıyorsa
- 18 aylık olduğu hâlde ilgisini paylaşmak için işaret etmiyorsa
- Daha önce kullandığı sözcükleri ya da sosyal becerileri yitiriyorsa
- Sosyal iletişimdeki farklılıklarla birlikte tekrarlayıcı davranışlar da görüyorsanız
- Siz ya da çocuğu iyi tanıyan biri gelişimiyle ilgili kaygı taşıyorsa
Değerlendirmede işitme de ele alınmalıdır; AAP, dil gelişimi geciken ya da konuşulanlara ilgisiz görünen çocuklarda işitmenin değerlendirilmesini önerir. AAP ayrıca bir gelişimsel gecikme fark edildiğinde, otizm değerlendirmesinin sonucunu beklemeden çocuğun desteğe yönlendirilmesini önerir. Otizme yönelik desteklerin genel çerçevesini otizm spektrum bozukluğu sayfamızda bulabilirsiniz.
Bu işaretleri bilmek, çocuğunuzu her gün bir kontrol listesiyle izlemeniz gerektiği anlamına gelmiyor. Amaç, bir şey içinize sinmediğinde onu zamanında sorabilmek. Erken sorulan bir soru ya sizi rahatlatır ya da çocuğunuzun ihtiyaç duyduğu desteğe daha erken ulaşmasını sağlar.
Kaynaklar
- Signs and Symptoms of Autism Spectrum Disorder — CDC, erişim 2026
- 3 Early Signs of Autism in Children — AAP / HealthyChildren.org, 2025
- How Pediatricians Screen for Autism — AAP / HealthyChildren.org, 2025
- Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder — AAP, Pediatrics, 2020
- Bakan Koca Otizm Farkındalık Günü Sempozyumunda Konuştu — T.C. Sağlık Bakanlığı, 2022
Yazar: Papatya Uzman Ekibi
Son güncelleme: 18 Kasım 2026



