Konuşmadan önce çocuklarda ortak dikkat (bir şeye sizinle birlikte bakmak), el sallama ve işaret etme gibi jestler, taklit ve karşılıklı oyun gibi beceriler gelişir; sözcükler bu temelin üzerine kurulur. Otizmli çocuğunuz henüz konuşmuyorsa bu becerileri desteklemek hem bugünkü iletişiminizi kolaylaştırır hem de dil gelişimini destekleyebilir. Üstelik iletişim yalnızca konuşmak değildir.

İletişim konuşmadan ibaret değil

ASHA (Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği), iletişimin özünde sosyal bir süreç olduğunu vurgular. Bir bebek annesine bakıp gülümsediğinde, elini uzatıp bir oyuncağı istediğinde ya da başını çevirerek "istemiyorum" dediğinde iletişim kurmaktadır.

Otizmli çocuklarda iletişim çoğu zaman farklı bir yoldan ilerler. Bu yüzden ilk hedef "konuşsun" olmak zorunda değildir. Daha temel ve daha ulaşılabilir hedef, çocuğun istediğini, ilgisini ve duygusunu size bir şekilde iletebilmesidir. Bu bazen bir bakış, bazen elinizi tutup götürmesi, bazen de bir resim kartı olabilir.

Konuşmanın temelindeki beceriler

Ortak dikkat

Ortak dikkat, iki kişinin aynı nesneye ya da olaya birlikte odaklanmasıdır. Siz pencereden geçen kediyi gösterdiğinizde çocuğunuzun kediye bakıp sonra size dönmesi, "Sen de gördün mü?" der gibi yüzünüze bakması ortak dikkattir. Amerikan Pediatri Akademisi (AAP), ortak dikkat becerilerindeki gecikmenin otizmli çocukların çoğunda görüldüğünü belirtir. Araştırmacılar ortak dikkati dil gelişimiyle de ilişkilendirir; aşağıda anlatılan randomize çalışma bu bağlantıyı inceliyor.

Jestler ve işaret etme

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) gelişim basamaklarına göre çoğu çocuk 1 yaş civarında "bay bay" diye el sallar. 15 ay civarında bir şey istemek ya da yardım almak için işaret eder. 18 ay civarında ise ilginç bulduğu bir şeyi size göstermek için işaret eder.

İstemek için işaret etmek bir ihtiyacı karşılamaya, göstermek için işaret etmek ise "Bak, ne güzel!" diye bir deneyimi paylaşmaya yöneliktir. ASHA, otizmli çocukların bebeklik ve erken çocuklukta işaret etme gibi iletişimsel jestleri daha az kullandığını bildirir.

Taklit

CDC'ye göre 15 aylık çoğu çocuk oyun sırasında diğer çocukları taklit eder; örneğin bir çocuk kutudan oyuncak çıkardığında o da çıkarır. AAP, otizm belirtilerinin taklitteki güçlüklerle de şekillendiğini belirtir; raporda anlatılan gelişimsel müdahale yaklaşımları da ortak dikkat ve taklit gibi becerileri ele almayı amaçlar.

Sıra alma ve karşılıklı oyun

CDC'ye göre çoğu çocuk 1 yaş civarında el çırpma gibi basit oyunları sizinle oynar. Bu oyunlarda çocuk bir hareket yapar, siz karşılık verirsiniz, sonra sıra yeniden ona geçer. Karşılıklı konuşmada da aynı "sıra bende, sıra sende" düzeni vardır.

Araştırmalar ne söylüyor?

3–4 yaşındaki 58 otizmli çocukla yapılan randomize (çocukların gruplara kurayla dağıtıldığı) bir çalışmada çocuklara 5–6 hafta boyunca, günde 30 dakika ortak dikkat ya da sembolik oyun (bir nesneyi başka bir şeymiş gibi kullanarak oynamak) çalışması yapıldı. 12 ay sonra her iki gruptaki çocukların ifade edici dil becerileri (kendini sözle anlatma) karşılaştırma grubundan daha fazla gelişmişti. Başlangıçta dil düzeyi en düşük olan çocuklarda ise ortak dikkat çalışması dili daha çok destekledi.

İngiltere'nin ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE de okul öncesi otizmli çocuklar için ortak dikkati ve karşılıklı iletişimi artırmayı hedefleyen, ebeveynlerle birlikte yürütülen oyun temelli müdahalelerin düşünülmesini önerir.

Konuşmanın ne zaman geleceği ise çocuktan çocuğa çok değişir. 4 yaşına kadar sözcükleri birleştirip öbek hâlinde konuşmamış, 8 yaş ve üstü 535 otizmli çocuğu inceleyen bir çalışmada çocukların %70'i 4 yaşında ya da daha sonra öbekler hâlinde konuşmaya başladı, %47'si akıcı konuşmaya ulaştı. Sözel olmayan zihinsel becerileri daha güçlü ve sosyal güçlükleri daha az olan çocukların konuşmaya ulaşma olasılığı daha yüksekti.

Öte yandan bir başka derlemede aktarılan tahmine göre otizmli çocukların yaklaşık %30'u, yıllar süren desteğe rağmen az sözcükle konuşmaya devam ediyor. Bu iki bulgu birlikte, iletişimi tek bir yola bağlamamanın neden önemli olduğunu gösteriyor.

Alternatif iletişim konuşmayı engeller mi?

Resim kartları, iletişim defteri, işaretler ya da tablet uygulamaları gibi araçlara alternatif ve destekleyici iletişim (AAC) denir. Bazı aileler, bu araçların çocuğun konuşma isteğini azaltacağından endişe eder. ASHA bu düşünceyi AAC hakkındaki yanlış kanılar arasında sayar.

Derneğe göre AAC, başka iletişim yollarıyla birlikte kullanıldığında doğal konuşmayı destekleyebilir ve erken yaşta kullanılması konuşma ve dil gelişimine katkı sağlayabilir. ASHA ayrıca AAC'ye başlamak için çocuğun belli bir düzeye gelmesinin gerekmediğini vurgular.

Gelişimsel yetersizliği olan bireylerde AAC'nin konuşmaya etkisini inceleyen bir derlemede, en sağlam yöntemle incelenen 27 vakanın hiçbirinde konuşmada azalma görülmedi. Vakaların %89'unda konuşmada artış oldu, ancak bu artışlar çoğunlukla sınırlıydı. 2021 tarihli kapsamlı bir derleme de AAC'yi otizmli çocuklarda kanıta dayalı uygulamalar arasında sayıyor. Çocuğunuza uygun iletişim yolunu belirlemek için bir dil ve konuşma terapistiyle çalışabilirsiniz.

Evde günlük anlarda neler yapabilirsiniz?

AAP'nin tarif ettiği gelişimsel yaklaşımlar, ebeveynin çocuğun başlattığı oyuna katılmasına, onu taklit etmesine ve oyunu genişletmesine dayanır. NICE de yetişkinlerin çocuğun iletişim biçimini anlamasını ve ona duyarlı yanıt vermesini önemser. Bunu günlük hayata şöyle taşıyabilirsiniz:

  • Onun ilgisini izleyin. Arabaları diziyorsa siz de bir araba alıp yanına dizin; dikkatini başka bir oyuna çekmeye çalışmayın.
  • Yüz yüze olun. Çocuğunuzun göz hizasına inin; yüzünüzü ve ellerinizi görebilmesi işinizi kolaylaştırır.
  • Onu taklit edin. Çıkardığı sesleri, yaptığı hareketleri tekrarlayın. Taklit edildiğini fark etmek, karşılıklı bir oyunun başlangıcı olabilir.
  • Bekleyin. Bir şey sorduktan ya da oyunu durdurduktan sonra birkaç saniye sessiz kalın; çocuğunuza bakışla, sesle ya da hareketle yanıt verme fırsatı tanıyın.
  • İstemek için küçük fırsatlar yaratın. Sevdiği bir oyuncağı görebileceği ama tek başına alamayacağı bir yere koyun; uzandığında ya da size baktığında hemen karşılık verin.
  • Sözcüklerinizi jestle destekleyin. "Bitti" derken ellerinizi açın, "ver" derken avucunuzu uzatın. Kısa ve net cümleler kullanın.
  • Her iletişim girişimine yanıt verin. Elinizi itmesi, bir bakışı ya da bir sesi de bir mesaj olarak kabul edin ve karşılık verin.

Çocuğunuz henüz bir uzman tarafından değerlendirilmediyse, AAP'nin dil gecikmesi olan çocuklarda önerdiği gibi işitmesinin de kontrol edilmesini isteyin.

Çocuğunuzun ilk sözcüğünü beklerken, aslında size her gün pek çok şey anlattığını fark etmek bu yolculuğun önemli bir parçası. Bu küçük iletişim anlarını görmek ve karşılamak, onunla aranızdaki köprüyü güçlendirmenin yoludur.

Kaynaklar

Yazar: Papatya Uzman Ekibi
Son güncelleme: 18 Kasım 2026