Hangi sesin hangi yaşta oturduğu, sese ve çocuğun konuştuğu dile göre değişir. Türkiye'de yapılan bir norm çalışmasında r sesi en geç edinilen sesler arasındaydı; s sesi ise çok daha erken bir yaş grubunda görünüyordu. 27 dildeki araştırmaları birleştiren bir derleme de çocukların ünsüzlerin çoğunu 5 yaşına kadar edindiğini gösteriyor. Bu bulgular kaba bir çerçeve sunar ama çocuğunuz için kesin bir yaş sınırı değildir; konuşmasıyla ilgili bir şüpheniz varsa belli bir yaşı beklemeden bir dil ve konuşma terapistine danışabilirsiniz.
Türkçe konuşan çocuklarda sesler hangi yaşta oturur?
Türkiye'nin yedi bölgesinden 1–7 yaş arası 753 çocukla yapılan bir norm çalışması (Yalçınkaya ve arkadaşları, 2010), sesleri iki ölçüte göre değerlendirdi. Bir yaş grubundaki çocukların %75'i bir sesi doğru söylüyorsa o ses "edinilmiş", %90'ı doğru söylüyorsa sesin gelişimi "tamamlanmış" kabul edildi. 1 yaşındaki çocukların kendiliğinden konuşması kaydedildi, 2–7 yaş arasındaki çocuklara ise tek tek kelimelerle yapılan bir ses gelişimi testi uygulandı.
Çalışmanın yayımlanmış özetinde bildirilen bulgular kabaca şöyle:
- En küçük yaş grubu (1–2 yaş): p, b, t, d, k, g, m, n, l, s ve z gibi pek çok ses edinilmiş görünüyordu.
- 3 yaş: h, f ve v sesleri edinilmişti.
- 4 yaş: r sesi edinilmişti.
- 5–6 yaş: Tüm seslerin gelişimi tamamlanıyordu.
Bu bulguları dikkatle okumak gerekir. Birincisi, "edinilmiş" bir ses, o yaştaki her çocuğun o sesi doğru söylediği anlamına gelmez; tanım gereği çocukların bir bölümü için ses hâlâ oturmakta olabilir. İkincisi, test tek tek kelimelerle yapıldığı için sonuçlar çocuğun günlük sohbetteki konuşmasını birebir yansıtmayabilir. Üçüncüsü, bunlar tek bir çalışmanın bulgularıdır.
Özellikle s ve z gibi seslerin en küçük yaş grubunda görünmesi, başka dillerden elde edilen verilere göre belirgin biçimde erkendir. Bu yüzden 2–3 yaşındaki bir çocuğun s sesini henüz doğru söyleyememesini bu listeye bakarak yorumlamayın; aklınıza takılıyorsa bir uzmana sorun.
Türkçe konuşan çocuklarla yapılan bir başka araştırma (Topbaş, 1997), gelişim sırasında bazı "hataların" olağan olduğunu gösteriyor. Ünsüz öbeklerini sadeleştirmek, r ve l seslerini başka seslerle karıştırmak, bazı sesleri ağzın daha önünde ya da arkasında söylemek bu olağan süreçler arasında sayılıyor. Bu süreçlerin hangi yaşa kadar olağan kabul edileceğini ise çocuğu değerlendiren uzman belirler.
Neden İngilizce ses tabloları Türkçeye uymaz?
İnternette kolayca bulunan ses gelişim tablolarının çoğu İngilizce konuşan çocuklara aittir. Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA), ses gelişiminde diller arasında bazı ortak örüntüler olsa da kilometre taşlarının dile göre değiştiğini vurgular.
S sesi bu farka bir örnek olabilir. 27 dildeki araştırmaları bir araya getiren kapsamlı bir derlemeye (McLeod ve Crowe, 2018) göre İngilizce konuşan çocuklar s sesini ortalama 3 ile 4 yaş arasında ediniyor; yukarıdaki Türkçe çalışmada ise s daha erken bir yaş grubunda görünüyordu. Türkçe üzerine çalışan bir araştırmacı da (Topbaş, 2006) gelişim eğilimlerinin diller arasında benzediğini, ama Türkçede ünsüz ediniminin daha hızlı ilerlediğini bildiriyor. Yine de tek bir Türkçe çalışmaya bakarak s sesi için kesin bir yaş sınırı çizmek doğru olmaz.
Bu nedenle çocuğunuzu İngilizce bir tabloya göre değerlendirmek sizi gereksiz yere rahatlatabilir ya da gereksiz yere endişelendirebilir.
Yine de bazı genel ilkeler diller arasında ortaktır:
- 27 dilin verisi birleştirildiğinde ünsüzlerin çoğu 5 yaşına kadar ediniliyor; 5 yaşındaki çocuklar ünsüzlerin en az %93'ünü doğru söylüyor.
- Dudaklarla ya da dilin arkasıyla çıkarılan p, b, m, k, g gibi sesler genellikle erken gelir.
- Dilin ön kısmıyla çıkarılan r türü sesler ve s gibi sürtünmeli sesler, diller genelinde daha geç oturma eğilimindedir. Yukarıdaki Türkçe çalışmada da r en geç edinilen sesler arasındaydı.
- Her çocuk kendi hızında ilerler; bireysel farklılıklar her zaman göz önünde tutulmalıdır.
Çocuklar sesleri nasıl yanlış söyler?
"S'yi söyleyemiyor" ya da "r'yi yutuyor" gibi ifadeler aslında farklı hata türlerini anlatıyor olabilir. ASHA'nın konuşma sesi bozukluklarında saydığı belirtilerden bazıları şunlardır:
- Bir sesi başka bir sesle değiştirmek: "araba" yerine "alaba" demek gibi.
- Bir sesi hiç söylememek: "kaşık" yerine "kaşı" demek gibi.
- Sesi bozuk çıkarmak: Ses tanınır ama doğru çıkmaz; örneğin s sesinde havanın dilin yanlarından kaçması (yanal s).
- Fazladan ses eklemek: Kelimeye aslında olmayan bir ses katmak.
Gelişim sürecinde çocukların "tipik" hatalar yapması olağandır. Dil ve konuşma terapisti, bir hatanın çocuğun yaşı ve konuştuğu dil için beklenen bir hata mı, yoksa beklenmedik bir örüntü mü olduğuna bakar. Seslerin ağızda üretilmesindeki güçlük "artikülasyon bozukluğu", seslerin dildeki kurallarının öğrenilmesindeki güçlük ise "fonolojik bozukluk" olarak adlandırılır.
R ya da s hataları ne zaman değerlendirilmeli?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa bir dil ve konuşma terapistine danışmanız yerinde olur:
- Çocuğunuz 4 yaşında olduğu hâlde, çevresindekiler söylediklerinin çoğunu anlayamıyorsa,
- 5 yaşında sohbet sırasında konuşması anlaşılmıyorsa ya da pek çok sesi hâlâ yanlış söylüyorsa,
- Aynı kelimeyi her seferinde farklı biçimde söylüyorsa,
- Kulakta uzun süre sıvı birikmesiyle seyreden orta kulak iltihabı öyküsü varsa; bu durum konuşma gelişimindeki güçlüklerle ilişkilendirildiği için işitmenin de kontrol edilmesi gerekir.
Bu listede olmasa bile çocuğunuzun konuşmasıyla ilgili bir şüpheniz varsa bir değerlendirme istemek için yeterli nedeniniz vardır; ASHA, bir konuşma sesi bozukluğundan şüphelenildiği her durumda tarama yapılmasını önerir.
Ailede konuşma ya da dil güçlüğü yaşamış biri olması ve erkek çocuk olmak, konuşma sesi bozukluklarında risk etkenleri arasında sayılır. Bu etkenler tek başına bir sorun olduğunu göstermez ama izlemeyi daha dikkatli yapmak için bir nedendir.
Değerlendirmede İngilizce tablolar yerine Türkçe için geliştirilmiş araçlar kullanılmalıdır. Türkiye'de 2–8 yaş arası çocuklarla geçerlik, güvenirlik ve standardizasyon çalışması yapılmış, Türkçeye özgü bir sesletim ve sesbilgisi testi bulunmaktadır. Dil ve konuşma terapisi değerlendirmesinde çocuğun hangi seslerde, hangi kelime konumlarında ve nasıl bir örüntüyle hata yaptığı ayrıntılı olarak incelenebilir.
Çoğu çocuk için r ve s sesleri zamanla yerine oturur. Önemli olan, çocuğunuzu yaşına ve konuştuğu dile uygun bir beklentiyle izlemek; süren hataları ya da sizi düşündüren bir durumu zamanında bir uzmanla konuşmaktır.
Kaynaklar
- Speech Sounds Acquisition Evaluated by Speech Sound Development Test (SSDT) in Turkish-Speaking Children — Yalçınkaya F., Muluk N. B., Budak B., Journal of International Advanced Otology, 2010
- Children's Consonant Acquisition in 27 Languages: A Cross-Linguistic Review — McLeod S., Crowe K., American Journal of Speech-Language Pathology, 2018
- Does the speech of Turkish-speaking phonologically disordered children differ from that of children speaking other languages? — Topbaş S., Clinical Linguistics & Phonetics, 2006
- Phonological acquisition of Turkish children: implications for phonological disorders — Topbaş S., European Journal of Disorders of Communication, 1997
- Turkish Articulation and Phonology Test (SST): Validity, Reliability and Standardization — Topbaş S., Türk Psikoloji Dergisi, 2006
- Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology (Practice Portal) — American Speech-Language-Hearing Association (ASHA), erişim 2026
- Communication Milestones: 3 to 4 Years — ASHA, erişim 2026
- Communication Milestones: 4 to 5 Years — ASHA, erişim 2026
Yazar: Papatya Uzman Ekibi
Son güncelleme: 18 Kasım 2026



