Duyusal hassasiyet, bir çocuğun ses, dokunma, tat, koku ya da ışık gibi uyaranlara yaşıtlarının çoğundan çok daha güçlü tepki vermesidir; bazı çocuklarda ise tersine, uyaranlara beklenenden zayıf tepki görülür. Otizmde görülebilir ve otizmin tanı ölçütleri arasında yer alır, ama yalnızca otizme özgü değildir. Tek başına bir tanı değil, çocuğunuzu anlamanıza yardım eden bir ipucudur.
Elektrikli süpürge çalıştığında kulaklarını kapatan, kazağının etiketi yüzünden ağlayan ya da belli bir dokudaki yemeği ağzına almayan bir çocuk "nazlanmıyor" olabilir. Onun için bu uyaranlar gerçekten rahatsız edici olabilir.
Duyusal hassasiyet nasıl görünür?
Duyusal farklılıklar tek bir biçimde ortaya çıkmaz. Amerikan Psikiyatri Birliği'nin tanı el kitabı DSM-5, Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) aktardığı biçimiyle şu örnekleri verir:
- Aşırı tepki: Belirli seslere ya da dokulara olumsuz tepki vermek.
- Düşük tepki: Acıya ya da sıcağa soğuğa kayıtsız görünmek.
- Duyusal ilgi: Nesneleri aşırı koklamak ya da onlara sürekli dokunmak, ışıklara ya da harekete hayranlıkla bakmak.
Günlük hayatta aşırı tepki çoğu zaman kıyafet etiketlerinden, çorap dikişlerinden, saç yıkamaktan ya da kalabalık ortamların gürültüsünden belirgin biçimde rahatsız olmak şeklinde görülür. Bu örnekler DSM-5'ten değil, ailelerin sık anlattığı durumlardan seçildi.
AAP, küçük çocuklarda yemek seçiciliğinin, bazı seslerde kulakları kapatmanın ve nesnelerin ayrıntılarına yakından bakmanın, ailelerin gelişimde fark ettiği en erken farklılıklar arasında olabileceğini belirtir.
Otizmde duyusal belirtiler
2013'te yayımlanan DSM-5 ile duyusal belirtiler otizm tanı ölçütlerine eklendi. Otizm tanısı için sosyal iletişimdeki güçlüklerin yanında, kısıtlı ve tekrarlayıcı davranışlarla ilgili dört ölçütten en az ikisinin bulunması gerekir. Bu dört ölçütten biri, "duyusal uyaranlara aşırı ya da düşük tepki ya da çevrenin duyusal yönlerine alışılmadık ilgi"dir.
Bu, duyusal hassasiyeti olan her çocuğun otizmli olduğu anlamına gelmez. Tersine, otizm tanısı tek bir özelliğe değil, sosyal iletişim ve davranış alanlarındaki örüntünün bütününe bakılarak konur. AAP'ye göre duyusal belirtiler küçük yaşlarda daha belirgin olabilir.
Duyusal hassasiyet yalnızca otizme özgü değil
AAP, duyusal bilgiyi tolere etmekte ya da işlemekte zorlanmanın pek çok gelişimsel durumda görülebileceğini vurgular: otizm, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), gelişimsel koordinasyon bozukluğu (hareket becerilerinde belirgin güçlük) ve çocukluk çağı kaygı bozuklukları bunlardan bazılarıdır. AAP ayrıca duyusal anketlerdeki "uyaran arama" ya da "uyarandan kaçınma" davranışlarının bir kısmının aslında eşlik eden bir DEHB'yi yansıtabileceğini not eder.
Bu tür rahatsızlıklar okul çağındaki çocuklar arasında da az görülmez. 7–11 yaş arasındaki 925 çocuktan oluşan temsilî bir örneklemde, ebeveynlerin %16'sı en az dört farklı dokunsal ya da işitsel uyaranın çocuklarını rahatsız ettiğini bildirdi. Uyaranlar arasında da fark vardı: Kimi sesler ve dokunuşlar çocukların önemli bir kısmını rahatsız ederken, kimileri yalnızca az sayıda çocukta sorun yaratıyordu.
"Duyusal işleme bozukluğu" adı sık duyulsa da DSM-5'te ayrı bir tanı olarak yer almaz. AAP, bu adın genel olarak tanı olarak kullanılmamasını ve çocuğun başka gelişimsel durumlar açısından da değerlendirilmesini önerir. Belirleyici olan soru şudur: Bu hassasiyet çocuğunuzun günlük yaşamını ne kadar kısıtlıyor ve yanında başka işaretler var mı?
Evde neler yapılabilir?
Aşağıdakiler bir tedavi programı değil, çocuğunuzun gününü kolaylaştıracak uyarlamalardır. İngiltere'nin ulusal sağlık kılavuzlarını hazırlayan NICE de otizmli çocukların bulunduğu ortamlarda ışık, gürültü düzeyi ve renklere karşı bireysel hassasiyetlerin gözetilmesini önerir.
- Gözlemleyin: Hangi ses, doku ya da ortam rahatsız ediyor? Günün hangi saatinde, ne kadar yorgunken? Bir iki hafta kısa notlar almak, örüntüyü görmenizi kolaylaştırır.
- Ortamı uyarlayın: Kıyafet etiketlerini kesmek, yumuşak ve dikişi az kumaşlar seçmek, ışığı kısmak, gürültülü ortamlarda kısa molalar vermek işe yarayabilecek küçük değişikliklerdir.
- Önceden haber verin: NICE, öngörülebilirliğin ve yapının olmamasını zorlayıcı davranışları artırabilecek etkenler arasında sayar. Süpürgeyi çalıştırmadan, saç kurutma makinesini açmadan ya da kalabalık bir yere gitmeden önce ne olacağını çocuğunuza anlatın.
- Bir sığınak oluşturun: Evde çocuğun bunaldığında çekilebileceği sakin bir köşe, kendini toparlamasına yardımcı olabilir.
- Zorlamayın, küçümsemeyin: Rahatsızlığını "abartıyorsun" diye geçiştirmek yerine adını koyun: "Bu ses sana çok yüksek geliyor, biliyorum." Duygusunun anlaşıldığını hissetmek, çocuğun sakinleşmesini kolaylaştırabilir.
Ne zaman bir uzmana danışmalı?
Aşağıdaki durumlar, çocuk doktorunuzla konuşmak ve gerekirse bir gelişim değerlendirmesi istemek için iyi birer gerekçedir:
- Hassasiyet yemek yeme, uyku, giyinme, banyo ya da okula katılım gibi günlük işleri belirgin biçimde zorlaştırıyorsa
- Tepkiler çok yoğun ve uzun süreli öfke ya da korku nöbetlerine dönüşüyorsa
- Duyusal tepkilere göz teması, ortak ilgi, konuşma ya da oyun gibi sosyal iletişim alanlarındaki farklılıklar eşlik ediyorsa
- Hassasiyet yeni başladıysa ya da belirgin biçimde arttıysa
Yöntem seçerken dikkat
AAP, cilt fırçalama, ağırlıklı yelek ya da sallanma ve terapi topu gibi yaygın duyusal temelli uygulamaların henüz hakemli araştırmalarla desteklenmediğini belirtir. NICE de işitsel bütünleme eğitiminin konuşma ve dil sorunları için kullanılmamasını önerir.
Jean Ayres'in geliştirdiği duyu bütünleme terapisini savunanlar ise onu bu uygulamalardan ayırır. AAP'nin aktardığına göre bu terapiyi eğitimli bir uzman, çoğunlukla bir ergoterapist (günlük yaşam becerilerine katılımı destekleyen terapist), çocukla oyun ve duyusal etkinlikler üzerinden yürütür. 2021 tarihli kapsamlı bir derleme bu modeli kanıta dayalı uygulamalar arasına aldı, ancak bu karar yalnızca üç çalışmaya dayanıyordu. AAP de bu terapilere ilişkin kanıtın sınırlı olduğunu belirtir; denenecekse önceden somut hedefler konmasını ve sonucun izlenmesini önerir.
Duyusal hassasiyet, çocuğunuzun dünyayı nasıl deneyimlediğine dair önemli bir bilgi. Onu tanımak, hem neyin zorladığını hem de neyin rahatlattığını görmenizi sağlar. Bu bilgiyle yapılan küçük uyarlamalar, evdeki gündelik anları ikiniz için de daha yönetilebilir kılabilir.
Kaynaklar
- Identification, Evaluation, and Management of Children With Autism Spectrum Disorder — AAP, Pediatrics, 2020 (DSM-5 ölçütlerinin yeniden basımını içerir)
- Sensory integration therapies for children with developmental and behavioral disorders — AAP, Pediatrics, 2012
- Sensory over-responsivity in elementary school: prevalence and social-emotional correlates — Ben-Sasson ve ark., Journal of Abnormal Child Psychology, 2009
- Autism spectrum disorder in under 19s: support and management (CG170) — NICE, 2013 (güncelleme 2021)
- Evidence-Based Practices for Children, Youth, and Young Adults with Autism: Third Generation Review — Hume ve ark., Journal of Autism and Developmental Disorders, 2021
Yazar: Papatya Uzman Ekibi
Son güncelleme: 18 Kasım 2026



