DEHB'de (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu) tek bir destek yoktur; ABD ve İngiltere'deki klinik kılavuzlar çocuğun yaşına göre farklı basamaklar önerir. Okul öncesi dönemde ilk sırada ebeveyn eğitimi yer alır. Okul çağında ise davranışsal yöntemler, okul içi düzenlemeler ve hekimin değerlendirmesiyle gerekirse ilaç birlikte ele alınır.
DEHB desteği neden uzun soluklu planlanır?
Destek planı, tanının bu alanda eğitim ve deneyim sahibi bir uzman, örneğin bir çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konmasıyla başlar. AAP, DEHB'yi süreğen (kronik) bir durum olarak tanımlar ve DEHB'li çocukların, süreğen sağlık sorunu olan diğer çocuklar gibi uzun süreli bir bakım anlayışıyla izlenmesini önerir. Yani plan bir kez yapılıp bırakılmaz; çocuk büyüdükçe gözden geçirilir.
Tanıdan hemen sonraki konuşma da planın bir parçasıdır. NICE, bu aşamada aileyle ve çocukla DEHB'nin günlük hayata etkisini planlı biçimde konuşmayı önerir. Bir tanı, veliler için kaygı verici bir "etiket" gibi görünebilir; NICE de damgalanma ve etiketlenme kaygısının açıkça konuşulmasını ister. Öte yandan tanı, çocuğun neden zorlandığını anlamayı, güçlü yanlarını görüp onlardan yararlanmayı ve hizmetlere ulaşmayı kolaylaştırabilir. Çevresel düzenlemelerin önemi ve okulda yapılabilecek uyarlamalar da bu konuşmanın gündemindedir.
AAP'ye göre hangi desteklerin seçileceği, büyük ölçüde ailenin neyi kabul edilebilir ve uygulanabilir bulduğuna bağlıdır. Bu yüzden planı ailenin gerçek koşullarını bilen bir ekiple birlikte yapmak önemlidir.
Yaşa göre kılavuz önerileri
Aşağıda Amerikan Pediatri Akademisi'nin (AAP) 2019 kılavuzu ile İngiltere'deki NICE'ın NG87 kılavuzunun önerileri yaş gruplarına göre özetlendi.
Okul öncesi dönem: önce ebeveyn eğitimi
AAP, 4–5 yaşındaki DEHB'li çocuklar için ilk basamak olarak kanıta dayalı davranışsal ebeveyn eğitimini ve/veya sınıf içi davranışsal uygulamaları önerir. NICE de 5 yaşından küçük çocukların aileleri için DEHB'ye odaklanan, grup halinde yürütülen bir ebeveyn eğitimi programını ilk basamak olarak gösterir.
Bu eğitimlerde anne-babalar, çocuklarından o yaşta neyi bekleyebileceklerini, aradaki bağı nasıl güçlendirebileceklerini ve zorlayıcı anlarda somut olarak ne yapabileceklerini çalışır. AAP'ye göre bu eğitimi önermek için kesin tanı beklemek gerekmez. 4 yaşından küçük çocuklarda bile DEHB'ye benzer davranışlar ciddi güçlük yaratıyorsa ebeveyn eğitimine yönlendirme düşünülebilir.
Bu öneriyi duyan bir veli "Demek ki yanlış bir şey yapıyorum" diye düşünebilir. NICE bu yoruma açıkça karşı çıkar: Ebeveyn eğitimi önerilmesi, ebeveynliğin kötü olduğunu göstermez. DEHB'li bir çocuk ortalamanın üzerinde ebeveynlik emeği ister; eğitim, anne-babanın bu ihtiyaca yetişecek becerilerini güçlendirmeyi amaçlar.
AAP'ye göre bu yaşta ilaç ancak davranışsal destek belirgin bir iyileşme sağlamadığında ve çocuğun işlevselliği orta ya da ağır düzeyde etkilenmeye devam ettiğinde, uzman hekimin değerlendirmesiyle gündeme gelebilir. NICE, 5 yaşından küçük çocuklarda bu kararın DEHB alanında uzman ikinci bir görüş alınmadan verilmemesini önerir.
Okul çağı ve ergenlik: birlikte işleyen destekler
AAP, 6–11 yaş grubu için hekimin değerlendirmesiyle ilacı, ebeveyn eğitimi ve/veya sınıf içi davranışsal uygulamalarla birlikte önerir; tercihen ebeveyn eğitimi ve sınıf içi uygulamaların ikisi birden. 12–17 yaş grubunda ilaç kararı gencin onayıyla alınır; kanıta dayalı beceri eğitimleri ve davranışsal yöntemler de teşvik edilir. Kılavuzun bu yaş için andığı beceri eğitimleri özellikle eşya ve zaman düzenini hedefler.
NICE ise 5 yaş ve üzerindeki çocuklar için vurguyu farklı koyar. Tüm ailelere DEHB'ye odaklanan bir destek sunulmasını önerir; bu destek DEHB'nin nedenleri ve etkileri hakkında bilgiyi, ebeveynlik stratejilerini ve ailenin onayıyla okulla iletişimi içerir. NICE'a göre ilaç, ancak çevresel düzenlemeler yapılıp gözden geçirildikten sonra belirtiler en az bir alanda belirgin güçlük yaratmaya devam ediyorsa önerilir.
İki kılavuzda da ilacı başlatmak ve dozunu ayarlamak, DEHB konusunda eğitimli bir klinisyenin işidir. Hangi seçeneğin çocuğunuza uygun olduğunu çocuğunuzu değerlendiren hekimle konuşmanız gerekir.
Okulda destek: düzenlemeler ve beceri çalışmaları
AAP, eğitimsel müdahalelerin ve bireysel öğretim desteklerinin her tedavi planının gerekli bir parçası olduğunu belirtir. Kılavuz okuldaki destekleri iki gruba ayırır:
- Beceriyi geliştiren uygulamalar: Günlük rapor kartları, puan sistemleri, beceri eğitimleri ve akademik eksiklerin giderilmesi. Amaç, öğrencinin zamanla yaşına uygun beklentileri kendi başına karşılayabilmesidir.
- Kolaylaştırıcı düzenlemeler: Sınav ve ödevler için ek süre, ödev yükünün azaltılması, ders materyallerinin sınıfta tutulabilmesi gibi. AAP, bu tür düzenlemelerin beceriyi geliştiren çalışmalar olmadan uzun süre tek başına kullanılmasının beklentileri düşürebileceği konusunda uyarır.
NICE'ın örnek verdiği çevresel düzenlemeler arasında oturma düzeninin değiştirilmesi, "molaya ihtiyacım var" kartlarının kullanılması ve gerektiğinde sınıfta yardımcı personel desteği yer alır. AAP de aile ile okul arasındaki güçlü iş birliğinin süreci kolaylaştırdığını vurgular.
Türkiye'de bir öğrencinin okulda özel eğitim desteğine ihtiyacı olup olmadığı, Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği'ne göre Rehberlik ve Araştırma Merkezi'nde (RAM) yapılan eğitsel değerlendirmeyle belirlenir; ilk başvuruyu veli ya da okul yönetimi yapabilir. Sürecin ayrıntıları ve güncel uygulamalar için bağlı olduğunuz RAM'a danışın. Eğitimsel destek hakkında genel bilgi için DEHB hizmet sayfamıza da bakabilirsiniz.
Kanıtı yetersiz bulunan yaklaşımlar
AAP kılavuzu bazı yaklaşımların DEHB için önerilemeyecek kadar az kanıta sahip olduğunu ya da çok az yarar sağladığını belirtir: farkındalık (mindfulness) çalışmaları, bilişsel eğitim programları, diyet değişiklikleri, EEG biyolojik geri bildirim (nörofeedback) ve destekleyici danışmanlık. Kılavuza göre sosyal beceri eğitimlerinin de DEHB'li çocuklarda etkili olduğu gösterilememiştir.
Size bir yöntem önerildiğinde, hangi araştırmalara dayandığını ve çocuğunuzun hangi güçlüğünü hedeflediğini sormak hakkınızdır.
DEHB desteği bir yarış değil, çocuğun gelişimine eşlik eden bir süreçtir. Doğru değerlendirme, yaşa uygun bir plan ve ev ile okul arasındaki iş birliği, çocuğunuzun güçlü yanlarının da görünür olacağı bir zemin oluşturabilir.
Kaynaklar
- Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of ADHD in Children and Adolescents — American Academy of Pediatrics, Pediatrics, 2019
- Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87) — NICE, 2018 (güncelleme 2019)
- Clinical Care of ADHD in Children — CDC
- Özel Eğitim Hizmetleri Yönetmeliği — Millî Eğitim Bakanlığı, Resmî Gazete, 7 Temmuz 2018
Yazar: Papatya Uzman Ekibi
Son güncelleme: 18 Kasım 2026



